Van (religieuze) in-tolerantie

De Zonnebeekse Heemvrienden organiseerden donderdagavond 9 februari een boeiende lezing in Bib De Letterschuur. Mario Dujardin, redactielid en historicus, weidde uit over een bijzondere woelige periode in onze geschiedenis met religieus fanatisme en de gekende Beeldenstorm in 1566 als een van de dieptepunten. Aansluitend kaderde en projecteerde Luc Devoldere, afgevaardigd bestuurder en hoofdredacteur van Ons Erfdeel V.Z.W. , het gegeven van (religieuze) in-tolerantie op onze huidige maatschappij en hoe daar mee om te gaan.

We staan er zelden of nooit bij stil, maar de periode van de Beeldenstorm en de daarop volgende 80-jarige oorlog (1568-1648), was samen met de Eerste Wereldoorlog de grootste catastrofe die onze streek ooit teisterde. Die Beeldenstorm, was als het ware het plaatselijke lont aan een kruitvat, een explosief mengsel van maatschappelijke ontwikkelingen op religieus, filosofisch, cultureel, economisch en politiek vlak.

Christus is de enige middelaar

Het Protestantisme begon als een hervormingsbeweging binnen de Katholieke Kerk zelf. Een goedbedoelde reactie tegen allerlei mistoestanden en uitwassen die met het geloof zelf nog weinig van doen hadden. De opleiding van de clerus was helemaal ondermaats of onbestaande. Vaak was het ambt louter een lucratief inkomen met status geworden voor aan lager wal verzeilde edellieden. Sommigen waren niet eens geletterd. Er was het misbruik en gesjacher rond aflaten, gekoppeld aan zogenaamde goede werken. Als reactie werd gepleit voor een radicale (vaak letterlijke) interpretatie en handelswijze vanuit de Schrift zelf. Alle vormen van bemiddeling via heiligen en geestelijken werden afgewezen. Christus is de enige middelaar tussen God en de mens. Een reden te meer om alle beelden, schilderijen, brandramen in kerken te vernietigen en ze zo klaar te maken voor de nieuwe eredienst.

Het opkomende Humanisme en z’n belangstelling voor de antieke cultuur, klassieke bronteksten, betere bijbelvertalingen, bepleit tolerantie en vertrouwt vooral op het vermogen van de mens om zelf zijn leven zin te geven. Erasmus en Spinoza zijn hier de bekendste protagonisten. Mede door de ontwikkelingen van de boekdrukkunst – het internet van die tijd – drongen de nieuwe inzichten en ideeën ook tot hier door. In de lokale Latijnse scholen van de streek en de rederijkerskamers met hun vaak gewaagde toneelspelen werd het nieuwe gedachtengoed weid verspreid.

Hagepreken

Bijbellezingen waarop bijbelpassages gelezen en bediscussieerd werden, kregen grote belangstelling en moesten buiten gehouden worden. Uit angst voor de overheid verstopten de predikanten en hun volgelingen zich achter hagen en bomen, wat de term hagepreken verklaart. De slechte economische toestand, de teloorgang van de lakennijverheid, mislukte oogsten, wakkerde de ontevredenheid van de verpauperde bevolking alleen maar aan en maakte ze des te vatbaarder voor radicale opvattingen.

Contra-reformatie en inquisitie

Het antwoord van de De Katholieke Kerk was de Contra-reformatie die het protestantisme in al zijn varianten als dwaalleer bestempelde en o.a. bestrijdde via de inquisitie. De opleiding van de clerus werd nu geregeld via semiaries. Het eerste seminarie in de Lage Landen kwam in Ieper tot stand onder bisschop Riethovius. Hij begeleidde ook de graaf Egmont naar het schavot en speelde een matigende rol tijdens het schrikbewind van de hertog van Alva.

De plaatselijke adel voelde zich door de maatregelen van de Contra-reformatie en het neigende absolutisme van de Europese vorsten buiten spel gezet en koos vaak uit opportunisme of overtuiging de zijde van de opstandelingen. Aanvankelijk werden ze als tegenstanders van de Spaanse koning Filips II met de term geuzen bedacht. Later verwees de term specifiek naar de rebellen die te land (bosgeuzen) of te water (watergeuzen) de Spanjaarden bevochten. In 1577 vond te Gent een calvinistische machtsgreep plaats, waarbij de bisschoppen van Brugge en Ieper werden gevangen genomen. Door toedoen van de hertog van Parma kwam pas in 1584 het bisdom weer onder zijn gezag.

Op de vlucht

Tussen 1580 en 1600 ging de bevolking massaal op de loop. Met have en goed vluchtten ze voor de terreur als gevolg van religieuze en politieke spanningen. De Menenaars bijvoorbeeld trokken in grote getale naar Haarlem, de Wervikanen vormden dan weer een colonie in Leiden. Onze contreien verloren op die manier ook hun leidende economische positie. Maar voor het Noorden was het mede door deze instroom het begin van een tot dan toe ongekende opbloei: de Gouden Eeuw.

Onze dorpen waren echte spookdorpen geworden. De boerderijen waren verlaten, de landerijen lagen er totaal verwilderd bij. Een serieuze streep door de rekening van de grootgrondbezittters, de clerus (de abdijen, kloosters) en de adel. Die zagen nauwelijks nog mogelijkheden om inkomsten te genereren uit hun bezittingen.

Het duurde tientallen jaren om de streek te herbevolken en de economie op een zeker peil te brengen. Daarvoor trokken ze met belastingsvoordelen ‘goede’ katholieken aan uit Noordfranse regio, Artesië … Dat verklaart hier meteen het hoge aantal franstalige namen, zoals Dujardin, Leterme, Ghesquière, Parmentier, Desramault, Descamps, Dumortier, Parez … en vele anderen.

Holland-België

De uitkomst van de gebeurtenissen toen, ligt verder weerspiegeld in de huidige Belgisch-Nederlandse grens. De frontlinie van de strijdende partijen toen, het vastgelopen conflict tussen Spanje en Oranje met de ‘Vrede van Munster’ (1648) tot gevolg. Ze bepaalt ook tegen wil en dank onze volksaard. De Contra-reformatie als weerwerk tegen de Reformatie, in hoofdzaak het Calvinisme, heeft z’n effect niet gemist.

Gelovig of niet, gedoopt of ontdoopt, van welke politieke strekking ook, die katholieke onderstroom van toen bepaalt nog grotendeels ons optreden, onze normen en waarden. Wij zijn gezagsgetrouwer, bescheidener, bedeesder, wolliger, vager, chaotischer … Een Nederlander is recht voor de raap, mondiger, relaxer, zakelijker, principiëler, zuiniger, geordend… Veralgemeningen die niet altijd opgaan maar toch globaal herkenbaar zijn en vaak toe te schrijven zijn aan het toenmalig conflict.

Het wezen van tolerantie

Meningsverschillen en daarmee leren omgaan is van alle tijden. De Griekse schrijver Herodotus stelde al in de vierde eeuw voor Christus dat ‘de conventie de koning is van alles’. Dat is wat mensen onder elkaar afspreken wat ze vinden van de dingen, wat ze normaal vinden. Hij kon op zijn reizen vaststellen dat van streek tot landstreek gewoonten en gebruiken behoorlijk konden verschillen. Tolerantie nu is het verdragen van ‘het andere’ of van ‘iemands anders zijn’. Mede door toenemende migratie en mobiliteit, de mogelijkheden ook van moderne communicatie is tolerantie, het (vreedzaam) omgaan met meningsverschillen en het vreemde meer dan ooit actueel.

Belangrijk is om te beginnen gewoon al te aanvaarden dat het ons biologisch eigen is, dat het gewoon menselijk is, al wat vreemd is, spontaan te wantrouwen, dat het bron van angst kan zijn en tot agressie kan leiden. De meest banale gedragingen als bijvoorbeeld slurpen kunnen al tot irritatie leiden.

Een Europese vinding

Tolerantie lijkt wel een Europese vinding. Het begon met het omgaan met andere opvattingen binnen het Christendom. De Katholieke Kerk is al van in het begin belaagd geweest met schisma’s. Maar gaandeweg vanaf de 17-de en 18-de eeuw ging het niet louter meer over de correcte interpretatie van de leer, maar werd ook de ultieme godsvraag gesteld. Bestaat Hij wel? Nietsche stelde in de 19-de eeuw dat God dood was. Daarmee bedoelde hij dat de absolute waarheid niet bestaat. Dat er alleen maar perspectieven zijn op waarheden, die we dan nog zelf maken en tijdelijk zijn en met mekaar kunnen botsen. Zo worden wij onszelf in chaos. Dat is de werkelijkheid geworden van het hedendaagse, geseculariseerde Vlaanderen, dat zich tenminste bevrijdt heeft van de macht van de Kerk over zijn denken. Maar het zadelt ons meer dan ooit op met de opgave tolerant te zijn.

Van rekkelijken en strikten

Tolerantie is een delicate oefening tussen ‘rekkelijkheid’ en ‘striktheid’, tussen ‘gedogen’ en ‘zuiveren’. Wetten opleggen en tegelijk de nodige hypocrisie kunnen opbrengen, als olie die het samenleven mogelijk maakt. Het ijkpunt is de openbare orde die niet in het gedrang mag komen. De Oostenrijks-Britse filosoof Karl Popper formuleert voor ons de paradox van de tolerantie, wanneer hij schrijft dat: “Onbeperkte tolerantie leidt tot het verdwijnen van tolerantie”. De netelige kwestie dus, wanneer we moeten ophouden tolerant te zijn om tolerantie als basis van ons samenleven te behouden. Het heeft te maken met het wezenlijke van onze democratie als het omgaan met conflicten zonder dat het gewelddadig wordt. Het heeft te maken met onze instituties, waar voldoende zoals naar Amerrikaans model “check and balances” zijn ingebouwd.

Cruciaal is ook de kunst om met ‘vrije meningsuiting’ om te gaan. Hoever kun je daarin gaan? Is ze absoluut? De opkomst van de sociale media maakt de vraag prangender dan ooit. Er zijn domme, smakeloze, verwerpelijke en zelfs verboden meningen. Je kan deze laatste in geval van racisme wettelijk verbieden, omdat ze hatelijk zijn en geweld uitlokken. Maar je kan nooit beletten dat ze ‘gedacht’ worden. Je kan er correcte informatie tegenover plaatsen. Je kan er ook goed fatsoen en hoogstaande morele principes tegenaan gooien, maar die stoelen dan weer op conventies en die kunnen wel eens verschillen. Karel van het Reve, de Nederlandse letterkundige en essayist, heeft het bij het rechte eind als hij beweert dat: “Ik geloof niet dat je meningen effectief kan bestrijden door ze te verbieden”.

We agree, that we disagree

We hebben misschien in de illusie geleefd, dat we in een multi-culturele samenleving konden leven, waarbij we het idyllisch en fantastisch vinden dat mensen zoveel van elkaar verschillen. We leven eerder in een inter-culturele, gesegregeerde maatschappij waar verschillende groepen mensen, naast elkaar leven met diverse conventies hebben. In zo’n context hoeft dat op zich geen onoverkomelijk probleem te zijn als integratie – zo leert de geschiedenis het – maar geleidelijk kan gebeuren, als we nieuwkomers perspectieven en mogelijkheden bieden. Het is geven en nemen. Daarbij komt het er verder op aan tot een minimale consensus te komen, ze minstens met de lippen te belijden als het gaat over de gelijkheid van man en vrouw, de integriteit van het menselijk leven, het aanvaarden van een democratische, soevereine rechtstaat, vrije meningsuiting, vrijheid van religie of levensovertuiging en toch scheiding van kerk en staat.

Het minste dat we moeten doen om samen te leven, is het minimale aanvaarden van het andere en het vreemde. Desnoods constateren en overeenkomen, dat we het eens zijn, dat we het over alles niet eens zijn, maar het daar dan ook bij laten. 

Geloven in meervoud

Op donderdag 26 januari trotseren de leerlingen van de derde graad (vijfde en zesde leerjaar) van basisschool De Regenboog uit Geluveld met hun begeleiders de barre vrieskou en fietsen een inter-levensbeschouwelijke route met vijf haltes af in de stad Kortrijk. In een mediatieke wereld ervaren kinderen meer dan vroeger – zelfs in een dorp – dat mensen verschillend tegen het leven aankijken. Gaandeweg komen de grote vragen bij hen naar boven. En daar is geen eenduidig antwoord op. Er zijn nogal wat levensopvattingen. Maar in een stedelijke omgeving kun je makkelijker waarnemen hoe mensen daar mee omgaan. Vandaar deze verkenning … bij de Orthodoxen, de Moslims, de Katholieken, de Vrijzinnigen en de Protestanten.

Een levensbeschouwing is een min of meer logisch, samenhangende visie op het leven en alle daarbij horende levensvragen. Wat gebeurt er bijvoorbeeld na de dood? Wat staat een mens te doen in zijn bestaan? Waarom is er lijden? … Dat soort moeilijke vragen dus. Het antwoord daarop bepaalt dan ook hoe je in het leven staat. Dat ligt soms uiterst gevoelig en het brengt spanningen mee, die soms ontaarden in geweld.

Godsdiensten worden hierin vaak met de vinger gewezen. Godsdienst is echter ook een levensbeschouwing. Maar dan één die heel concreet is ingevuld of voorgekauwd in het licht van een Opperwezen, de God(en) waarin men gelooft. Maar niet iedereen heeft een godsdienst. Je kan simpel stellen dat elke godsdienst een levensbeschouwing is, maar dat niet elke levensbeschouwing een godsdienst is.

Bij de Orthodoxen

De Orthodoxe Parochie van de Heilige Amandus huist aan de Loodwitstraat 28 A. Vader Pius Pauwelyn is er priester. Zelf woont en werkt hij doordeweeks als verpleger in Ieper. Zoals bijna alle Orthodoxe priesters is hij ook getrouwd. Hij leidt ons rond en vertelt honderduit. Buiten kun je nauwelijks – op enkele klokken na in de voortuin – merken dat je voor een kerk staat. Maar binnen gaat een heel andere wereld open. De muren en een inwendige koepel zijn versierd met prachtige schilderijen (iconen). Hij kan ons een heel arsenaal laten zien van kostbare voorwerpen. De liturgie bulkt er werkelijk van rituelen. De kinderen komen ogen te kort. Zo spelen ze de sacramentele huwelijkskroning na. Het koppeltje is er even niet gerust in want zo diep gaat de liefde nu ook weer niet. De symboliek maakt hoe dan ook indruk.

Bij de Moslims

De Islam-gemeenschap in Kortrijk is vrij groot en telt zowat 5000 gelovigen. De laatste jaren is er o.a. onder impuls van deken Geert Morlion toenadering en een goede verstandhouding gegroeid tussen de verschillende geloofsgemeenschappen.

Yassin Elatar, de jonge woordvoerder (25 j.) van de Atakwa-moskee in de Stasegemstraat, staat ons minzaam te woord. Op kousevoeten lopen wij over een gigantisch zacht tapijt waarop het gebed plaats heeft. De Islam is verwant aan het Joden- en Christendom. Zo kennen wij Abraham als een gemeenschappelijke aartsvader en spelen ook Maria en Jezus een rol in de Koran. Yassin vertelt ons verder over de vijf zuilen van de Islam.

Het begint met de geloofsbelijdenis in Allah en zijn profeet Mohammed. Vijf maal per dag richt een moslim zich naar het oosten om te bidden. Dat lijkt veel, maar het gaat samengeteld misschien om nauwelijks een kwartiertje per dag. Het vrijdaggebed wordt massaal bijgewoond in de moskee, die dan letterlijk uit z’n voegen barst. De Islam kent ook een armenbelasting om het verschil tussen rijk en arm te temperen. Zo dragen ze ongeveer jaarlijks 2,5 procent van hun spaargeld af. Elk jaar vasten moslims tijdens de Ramadan een volledige maand lang. Van zonsopgang tot zonsondergang eten noch drinken ze. Het vasten is verplicht voor wie volwassen is volgens de Islamitische wet, niet op reis is en geestelijk en lichamelijk gezond is. Rekbare begrippen dus, maar het maakt hen sterker in hun geloof en in het verrichten van goede werken. En dan is er ten slotte nog de bekende bedevaart naar Mekka.

Bij de Katholieken

In het oude Jezuïetenklooster op het Sint-Michielsplein worden we verwelkomd door nog een jongeman Lowie De Spiegeleer (23 j.). Daar huist de Sint-Michielsbeweging, een nieuwe beweging binnen de katholieke Kerk. Alle mensen zijn er welkom, maar de werking wordt er gedragen door jongeren. Ze kunnen er hun geloof beleven, vieren en verdiepen op een eigentijdse manier. M.a.w. het Evangelie handen en voeten geven. Dit krijgt onder andere vorm in het onthaalhuis Emmanuel in Kortrijk, de huiswerkklas in Gent, een broodronde in Brugge, … we mogen er even uitrusten, picknicken, chillen in de bar en ravotten in de tuin.

Bij de Vrijzinnigen

komen we thuis in ‘Het huis van de mens’ in de Overleiestraat. Consulente Mieke Werbrouck vertelt ons dat vrijzinnigen – hoewel het ook voor hen een fundamenteel mensenrecht is dat mensen geloven – niet geloven in God of in een leven na de dood. Er is maar één leven, dat juist daarom ontzettend waardevol is. Alles voor de mens dus, hier-en-nu, in de grootst mogelijke vrijheid, die niet ingaat tegen de vrijheid van medemensen.

Je vindt er een luisterend oor en wordt er geleerd, autonoom je eigen weg in het leven te vinden en er naar te handelen. Je kan er ook terecht voor de ‘grote momenten van het leven’ wat die ook mogen zijn en je wordt er geholpen om die naar eigen smaak en goeddunken vorm te geven. Juist omdat de mens zo belangrijk is, springen ze in de bres voor een warme en solidaire samenleving waarin iedereen zichzelf kan zijn. Daarom organiseren zij verder ook activiteiten, debatten en themadagen.

Bij de Protestanten

Dominee Arjan Knop heeft de missschien wat ondankbare taak een lange maar deugddoende dag af te sluiten. De Protestantse Kerk huist achter het station in de Bloemistenstraat. Enkele jaren geleden onderging het kerkgebouw een smaakvolle metamorfose. Toch oogt het uiterst sober en kaal. Hier geen tierlantijntjes en franjes, beelden of imposante schilderijen. Hier staat het Woord en de Schrift of de Bijbel centraal. Voor hedendaagse kinderen, die opgegroeid zijn in een beeldcultuur en graag kicken op allerlei sensaties, liggen begrippen, woordverklaringen en theologische concepten uiteraard moeilijk en niet voor de hand. Het belet echter niet dat ook deze benadering waardevol is. De meesten doen dit of volgend jaar wel hun vormsel, maar dat wil niet zeggen dat ze al zo vertrouwd zouden zijn met hun eigen katholieke geloof dat ze nu al alle inhoudelijke of vormelijke nuances met andere christelijke kerken zouden snappen.

Tot slot

Het is eerste wat opvalt, is dat we overal hartelijk welkom zijn. Vriendelijke mensen die eerlijk met hun medemensen begaan zijn. We ondervinden nergens enige missioneringsdrang. Ze zeggen gewoon eerlijk, maar met respect voor anderen, waarvoor ze staan of waarin ze verschillen. Het sterkt ons in onze overtuiging dat met een beetje openheid en goedewil multi-cultureel of multi-religieus samenleven best mogelijk is. Dat is het goede nieuws en het gevoel dat beslist blijft hangen.